• بازدید : 53 views
  • بدون نظر
این فایل در ۱۰صفحه قابل ویرایش تهیه شده وشامل موارد زیر است:

باغ ارم شيراز بطور مسلم از دوره سلجوقيان و در تمام دوره آل اينجو و آل مظفر و گوركانيان وجود داشته و با توجه به اينكه سيستم فئودالي بطور كامل بر جامعه آن دوره حاكم بوده بدون ترديد بانيان و صاحبان باغ ارم كه باغي ارزشمند بوده، در آن زمان حكام وقت بوده‌اند. ‌احتمال مي‌رود اتابك قراچه كه از طرف سنجر سلجوقي به حكومت فارس منصوب بوده دستور احداث اين باغ را داده باشد. 
بعد از وي تا جلوس شاه شيخ ابواسحاق اينجو كه احتمالاً باغ ارم را در تصدي داشت، اطلاعي از نحوه مالكيت اين باغ در دست نيست. شاه شيخ ابواسحاق اينجو در سال ۷۴۲ ه.ق جلوس نموده و در سال ۷۵۷ ه.ق كشته شد. پس از انقراض سلسله آل اينجو بوسيله آل مظفر، احتمالاً باغ ارم به مالكيت سلاطين آل مظفر در آمده است 
در آن زمان توصيفي توسط فرصت‌الدوله شيرازي راجع به اين باغ داده شده كه به شرح زير مي‌باشد: “… بستاني است بي مثال و گلشني است بهشت تمثال …، سروهايش سر به افلاك كشيده، عماراتي دارد شاهانه مشتمل بر تالاري كه به واسطه دو ستون قوي پيكر بر پاست و ارسي‌ها، گوشواره‌ها و اتاقها و رواقهاي ديگر را از فوقاني و تحتاني داراست. آبشارهاي متعدده از هر جانب آن روان است و سبزه‌هاي اطراف جويش چون خط برگرد عارض نوش لبان. بناي اول آن را محمد قلي خان ايلخاني نهاده سپس مرحوم حاجي نصيرالملك خريده و حكم به بنياد عمارات مذكور داده. حاجي محمد حسن معمار… آن بنا را برآورده باغي ديگر برآن افزوده‌اند. آن نيز هوايش معطر است…، خلوتي ديگر دارد كه نارنجستانش نام نهاده‌اند. باربند و كوشكي هم براي آن قرار داده‌اند.” 
دونالد ويلبر درباره باغ ارم شيراز چنين نگاشته است: “… براي مدت لااقل ۷۵ سال اين عمارت در تصاحب خان‌ها و يا سران قبيله قشقايي بود. همين ساختمان هسته مركزي باغ به شمار مي‌رود. در اين موقع ديواري در وسط باغ احداث كردند و بدين ترتيب باغ به دو قسمت تقسيم گرديد. باغ ارم محبوبيت فراوان خود را مديون درختان مركبات و خيابان طويلي است كه در دو طرف آن سروهاي باشكوه غرس گرديده و ساختمان جالب توجهي كه شاهد مهمان‌نوازي بي دريغ ايل قشقايي بوده است. هرچند سال يكبار مقداري از درختان مركبات بر اثر سرماي سخت از بين مي‌روند درحالي كه سروها در عرض پنجاه سال اخير همچنان جذابيت خود را حفظ كرده‌اند … .” در تهيه طرح باغ، محور طولاني آن مشخص گرديده است. امروز كوشك اصلي، هسته مركزي اين باغ و جالب‌توجه‌ترين جنبه آن را تشكيل مي‌دهد. اطاقهاي طبقه زيرين تقريباً زيرزمين است و تالار مركزي آن را براي استراحت در روزهاي گرم تابستان در نظر گرفته‌اند. نهر آب مستقيماً از اين تالار مي‌گذرد و در سر راه خود قبل از اينكه به حوض بزرگي فرو ريزد استخر را پر مي‌كند. ديوارها و كف اين تالار از كاشي‌هاي رنگين پوشيده شده است. پلكاني اين طبقه را به طبقه بالاتر و به راهروهايي كه به تالار بزرگ منتهي مي‌گردد متصل مي‌سازد. منظره جنوبي آن همان ادامه محور اصلي است و از طرف شمال چشم انداز آن را تپه‌هايي تشكيل مي‌دهد كه در حاشيه رودخانه قرار گرفته است. در اين محل نيز مانند بسياري ديگر از ساختمانهاي شيراز كاشيهاي براق و سنگهاي تراش ميراث قديم را از نو رواج مي‌دهد. اين قسمت سه گوش (سنتوري) منظره‌اي را متعلق به دوره ساسانيان كه با كاشيهاي رنگي زينت ‌شده نشان مي‌دهد درحالي كه در طبقه‌اي كه هم‌سطح زمين ساخته شده تخته سنگهاي آهكي نسخه‌هاي تحريف شده‌اي است از نقوش برجسته دوره هخامنشيان كه در تخت جمشيد ديده مي‌شود. در سراسر اين ناحيه وسيع بوته گل سرخ كمتر ديده مي‌شود و به جاي آن در گلخانه كه داخل آن را با چوب به طرز پلكاني ترتيب داده‌اند انواع گلها را در گلدان نگاهداري مي‌كنند تا آنها را در نقاط اصلي در داخل كوشك و خارج آن قرار دهند.” 
باغ ارم پس از فوت ابوالقاسم خان نصيرالملك به فرزندش رسيد و پس از چندي به يكي از سران ايل قشقايي فروخته شد. سپس به تصرف دولت درآمده و به دانشگاه شيراز واگذار شده است. دانشگاه شيراز مدتها به عنوان كاخ پذيرايي از آنجا استفاده مي‌نمود. در سالهاي ۱۳۵۰_۱۳۴۵ه.ش اين باغ با اعتبار واگذاري از طرف سازمان برنامه و بودجه و زير نظر مسئولين وقت دانشگاه، تعمير اساسي شده و زمين وسيعي نيز در حاشيه بلوار ارم و بلوار آسياب سه‌تايي به آن افزوده شده است. امروزه باغ ارم همچنان در اختيار دانشگاه شيراز مي‌باشد و در حقيقت به تمام مردم تعلق دارد. 
  
معرفي
باغ ارم شيراز به عنوان مكاني ديدني و تفريحي مورد بازديد مردم و سياحان قرار مي‌گيرد. شيوه معماري عمارت باغ ارم كه در دوره پادشاهي ناصرالدين شاه قاجار بنا گرديده با ويژگيهايي كه دارد همچون ساير بناهاي همانند آن دوره پيروي از اسلوب معماري زنديه و صفويه است.   
عمارت اصلي باغ ارم كه فعلاً موجود و از ساخته‌هاي دو نصيرالملك بشمار مي‌آيد در سمت مغرب باغ قرار دارد. اين عمارت رو به مشرق و داراي سه طبقه است، و از لحاظ معماري، نقاشي، حجاري، كاشي‌كاري و گچ‌بري شاهكار صنعت و هنر دوره قاجاريه است. طبقه زيرين كه هم‌سطح زمين است در وسط داراي يك تالار اصلي بنام حوضخانه است. دو طرف اين حوضخانه دو راهرو است و در انتهاي هر دو راهرو پله‌هايي براي رفتن به طبقه بالا ساخته شده است. در دو طرف راهروها نيز دو سالن بزرگ است. مجاور سالن ضلع جنوبي آشپزخانه خيلي وسيعي است. طبقه دوم عمارت چنانكه گفته شد در وسط ايواني بزرگ با دو ستون بلند دارد. در پشت ايوان يك سالن بزرگ واقع است و دو جانب آن دو راهرو مي‌باشد كه بالاي آن دو گوشوار است و چهار اتاق نيز در طرفين راهروها است. 
در دو طرف ايوان بزرگ دو ايوان كوچك رو به مشرق قرار دارد كه پشت آنها ارسي‌ها و درك‌هايي است. اين ايوانها هركدام داراي دو ستون سنگي يكپارچه كوچك مي‌باشد. انتهاي شمالي و جنوبي عمارت نيز دو راهرو است. در ضلع جنوبي اين طبقه هم در بالاي آشپزخانه طبقه زيرين يك آشپزخانه وسيع و به همان اندازه وجود دارد. طبقه سوم در وسط داراي يك سالن بزرگ مشابه سالن طبقه دوم است كه پنجره‌هاي آن به ايوان اصلي باز مي‌شود و در دو طرف اين سالن دو راهرو است. در جنب راهرو ضلع شمالي عمارت دو اتاق در جنب راهرو ضلع جنوبي يك اتاق و يك سالن بزرگ است. دو ايوان نيز در دو طرف همانند ايواني‌هاي طبقه دوم و درست بالاي آنها قرار دارد. بالاي آشپزخانه طبقه دوم در طبقه سوم بصورت تراس است. 
هشت باب اتاق هم در جنوب ضلع شمالي عمارت اصلي و چسبيده به آن قرار دارد. اين مجموعه هشت اتاقي همان باربندي است كه فرصت‌الدوله شيرازي در آثار عجم به آن اشاره نموده است. اين اتاقها در سالهاي اخير مرمت شده و در حال حاضر به واحد سرپرستي و امور اداري باغ اختصاص يافته است. در كنار ورودي شرقي باغ نيز دو اتاق قرار گرفته كه براي سكونت نگهبانان و خدمه ايجاد شده است. در پشت ساختمان اصلي يعني در طرف مغرب باغ عمارت و محوطه اندرون قرار دارد. عمارت اندرون داراي دو سالن و پنج اتاق است. 
ايوان ساختمان اصلي رو به مشرق است و در طبقه دوم و سوم قرار دارد. در جلو اين ايوان زيبا دو ستون سنگي يكپارچه بلند واقع شده و سرستونها به طرز ماهرانه‌اي حجاري شده است. نقش سرستونها را تصوير مرداني با لباسهاي دوره قاجاريه و گل و بوته‌هايي بطور قرينه تشكيل مي‌دهد. درميان ساختمانهاي دوره قاجاريه در شيراز ايوان دو ستوني باغ ارم از نظر دارا بودن تزئينات گچ‌بري زيبا بر ديوارهاي سه جانب آن نسبت به بناهاي مشابه داراي امتياز خاصي است. 
كف سالن‌هاي طبقه پايين عمارت هم‌سطح زمين است. تالار مركزي واقع در طبقه پايين را كه به حوضخانه معروف است براي استراحت در روزهاي گرم تابستان ايجاد نموده‌اند. اين تالار داراي آب نمايي است و نهر آب از وسط آن مي‌گذرد و سپس به استخر بزرگي در جلو عمارت مربوط مي‌شود. در وسط تالار حوضخانه يك ستون سنگي حجاري شده قرار گرفته و ديوارها و كف تالار با كاشي‌هاي هفت رنگ كه به طرزي زيبا و ماهرانه بكار رفته مزين است. سقف حوضخانه با كاشي‌هاي معرق و هفت رنگ پوشيده شده كه تصاوير زيبايي از شكارگاهها و مناظر طبيعت و داستان خسرو و شيرين و نقوش ديگر را در بردارد. كاشي‌هاي سقف حوضخانه را بايد از بهترين نمونه‌هاي اين هنر در دوره قاجاريه دانست. 
كاشي‌هاي نماي عمارت نيز داراي زيبايي‌ها و ويژگيهاي خيره‌كننده و دلپذيري است. كاشيكاريها عموماً به سبك كارهاي دوره زنديه و قاجاريه است و طرحها و مناظر بديعي در آنها به نظر مي‌رسد. كاشي‌هاي نماي عمارت اصلي و عمارت اندرون باغ در اصطلاح اهل فن مشهور به كاشي هفت رنگ است. 
از نظر هنر عالي نقاشي نيز اين عمارت بي نصيب نمانده است. سقف دو سالن طبقه سوم ساختمان كه با تيرهاي چوبي و تخته‌هاي منظم پوشيده شده داراي نقاشي‌هاي زيبا و بسيار نفيسي است. در اين نقاشي‌ها گل و بوته و طرحهاي اسليمي و تابلوهاي متعدد از شكارگاهها و چهره زنان و تصاويري از قصرهايي به سبك اروپايي نشان داده شده است. هنر ظريف نقاشي روي سقف كه اهل اين فن آن را مرجوك (بر وزن مردمك) نامند در دوره قاجاريه در شهر شيراز كاملاً رواج داشته و حتي در بيشتر خانه‌هاي معمولي و كوچك نيز بكار مي‌رفته و نخستين بار هم بوسيله استادان شيرازي در ساختمانهاي مهم تهران متداول شده است. قسمت عمده درهاي چوبي عمارت از چوب ساج تهيه شده و به همين جهت با گذشت سالهاي زياد هيئت اصلي خود را همچنان حفظ نموده است. 
در بالاي عمارات باغ ارم هلالي‌هاي زيبايي ساخته‌اند كه در اصطلاح معماران محلي فارس به آن “سنتوري” مي‌گويند. اين هلالي‌ها با كاشيهاي رنگين و نقش‌‌‌‌دار ساخته شده و به شيوه كاشيكاريهاي دوره زنديه و قاجاريه است. به روي اين هلاليها تصاويري از ناصرالدين شاه قاجار، داستانهايي از فردوسي و نظامي و ادبيات كهن فارسي و قصه‌هاي مذهبي كاشيكاري شده است. 
در پشت عمارت اصلي و در طرف مغرب باغ، اندرون و عمارت آن وجود دارد. نماي پشت عمارت اصلي باغ ارم به جانب شرقي اندرون است و در اين ضلع درهايي براي رفت و آمد به ساختمان وجود دارد در ضلع غربي آن عمارتي يك طبقه است كه از سطح محوطه اندرون بلندتر است. در ورودي اصلي اندرون نيز رو به مغرب و از داخل همين عمارت است. امروزه با توجه به توسعه باغ و اضافه شدن زمينهاي زيادي در قسمت غربي به باغ ارم عمارت اصلي و اتاقهاي باربند قديم و ساختمان اندرون و محوطه محصور آن كلا بصورت يك مجموعه در وسط قرار گرفته است، و اكنون در اندرون به طرف گلستان گل رز كه در اين قسمت ايجاد شده باز مي‌شود. در قسمت جلو در ورودي اندرون يك چهار ضلعي كه در اطراف آن طاقچه‌هايي ايجاد نموده‌اند و اصطلاحاً به آن غلام نشين مي‌گويند واقع شده است. 
بالاي پيشاني عمارت اندرون داراي هلالي كاشيكاري نقش‌دار و زيبايي است. كاشيكاري اين هلالي همزمان با كاشيكاريهاي هلالي‌هاي عمارت اصلي باغ انجام گرفته و متعلق به دوره قاجاريه است. جلو دو ستون آجري طرفين اتاق وسط كه اين هلالي بالاي آن واقع شده داراي كاشيكاريهاي معرق است. 
محوطه اندرون نيز تماماً درختكاري و گلكاري شده است. در وسط محوطه خياباني با سمت شرقي_غربي از جلو نماي عمارت اندرون تا عمارت اصلي باغ ايجاد شده است كه درميان آن يك حوض آب نما وجود دارد در سالهاي ۱۳۵۰- ۱۳۴۵ه.ش در ساختمان اندرون و محوطه آن نيز تعميراتي بعمل آمده است. 
فضاي باغ ارم از لحاظ اسلوب خيابان‌كشي و درخت‌‌‌كاري نه تنها در بين باغهاي شيراز بلكه در تمام مناطق كشور ما كم نظير است. پاره‌اي از هنرشناسان را عقيده بر اين است كه از نظر باغ‌سازي طرح باغ ارم ياد‌آور باغهاي عهد ساساني است. 
زمين باغ بشكل مربع مستطيل بسيار وسيعي است كه يك ضلع بزرگتر آن به جانب شمال و بلوار موسوم به “ارم” و يك ضلع كوچكتر به جانب مغرب و بلوار موسوم به “بلوار دانشجو” (آسياب سه تايي) است. دو جانب ديگر باغ محدود به باغها و خانه‌هاي مسكوني است. مساحت باغ ارم در دوران گذشته افزايش و كاهش بسيار يافته است. 
در سه دهه پيش قسمتهايي در سمت غربي باغ ازجمله اراضي دهي موسوم به “كوشك” به مساحت باغ افزوده شده است. در اين زمان مساحت كل باغ ارم نزديك ۱۱۰۳۸۰ متر مربع است. سمت شيب زمين از غرب به سوي شرق است و مجموعه عمارت اصلي و اندرون در قسمت مغرب و در بلندي چشم‌گيري قراردارد. به سبب شيب زياد زمين در قسمتهايي از خيابانهاي اصلي و ديگر خيابانهاي باغ پله‌هايي ايجاد نموده‌اند و اين پستي و بلندي زمين بر زيبايي فضاي باغ بسي افزوده است. 
در جلوي نماي عمارت اصلي باغ ارم كه مشرف بر باغ است استخر آب‌نماي بزرگي است كه تصوير عمارت در آن نمايان مي‌شود. مساحت اين استخر سيصد و سي و پنج متر مربع است و محيط آن را هجده قطعه سنگ بزرگ و يكپارچه تشكيل مي‌دهد و احتمالاً مربوط به دوره جاني خان ايلخاني است. استخر باغ ارم سابقاً گودتر بوده ولي در تعميرات اخير پرشده و اكنون عمق آن نيم متر است. كف و اطراف اين استخر هنگام تعميرات چند سال پيش با كاشي سفيد پوشيده شده است. آب روان و زلالي كه از نهر اعظم است پس از گردش در حوضچه حوضخانه وارد جويهاي اطراف استخر مي‌شود و سپس در جوي عريض خيابان اصلي و جويبارهاي ديگر در خيابانهاي باغ و اطراف باغچه‌ها روان مي‌گردد. 
هنگام تعمير و بازسازي باغ سه حوض آب‌نما در اراضي قسمت جديد ضلع شمال غربي ساخته شده است. يك ميدان ورزشي هم در همين قسمت و در شمال ديوار اندرون احداث گرديده است. 
درهاي ورودي باغ ارم در ضلع شمالي قرارداد و به طرف بلوار “ارم” باز مي‌شود. سر در ورودي اصلي كه به عمارت نزديكتر است در سالهاي اخير برجاي سر در قبلي آن به طرز زيبايي از آجر ساخته شده است. درگاه ديگري هم در همين سمت و در انتهاي باغ قراردارد كه در سال ۱۳۴۴ هجري قمري ايجاد شده است. بر بالاي جبهه خارجي اين سر در كتيبه‌اي از سنگ مرمر نصب شده و دو كتيبه كاشي نيز در طرفين آن بچشم مي‌خورد. 
چنانكه از بيان مولف فارسنامه ناصري بر مي‌آيد در دوره قاجاريه اين باغ حصار و ديواري از “چينه گل” داشته است. در سالهاي بعد همزمان با توسعه فضاي باغ اين ديوار خراب شده و دو ضلع آن را كه مجاور بلوارهاي “ارم” و “آسياب سه‌تايي” است با نرده‌هاي آهني محصور كرده‌اند، تا بينندگاني كه از حاشيه اين خيابانها مي‌گذرند از ديدن منظره زيباي باغ محظوظ گردند. قسمتهايي از اين نرده‌ها با گياهان رونده زيبايي مثل پيچ برفي و پيچ اناري و پيچ امين‌الدوله پوشيده شده است. 
در وسط باغ ارم خيابان اصلي آن با سمت غربي_شرقي احداث شده است كه از مقابل ساختمان و استخر بزرگ آغاز شده و تا انتهاي باغ ادامه دارد. در دو طرف اين خيابان شمشادهاي كوتاه حصاري پرورش داده‌اند و در وسط آن چنانكه گفته شد از جلو استخر بزرگ تا وسط باغ، جوي آبي است كه در وسط باغ به جدولها و جويهاي متعدد تقسيم شده و آب روان از آنجا در قسمتهاي ديگر باغ جاري مي‌گردد. گلكاريهاي اطراف اين جوي بر زيبايي آن افزوده است. در وسط خيابان اصلي آنجا كه جوي آب به شبكه‌هاي طرفين تقسيم مي‌شود پله‌هايي ايجاد شده و ادامه خيابان از پايين پله‌ها تا انتهاي باغ مسطح و شن‌ريزي است. دو طرف اين خيابان را سرونازها و درختان تنومند ديگر فراگرفته است. در پايه يكي از سرونازهاي خيابان اصلي كه حدود سي متر بلندي آنست، تاكي تنومند و كهن وجود دارد كه شاخه‌هاي آن همچون ساقه پيچك، چنان برگرد سرو تابيده و از پاي تا سرا آنرا در آغوش گرفته است كه در هيچ باغ ديگري نظير آن را نمي‌توان ديد و مخصوصاً در فصل تابستان كه تاك ثمر مي‌آورد زيبايي آن موجب شگفتي هر بيننده‌اي است. خيابان وسيع ديگري با جهت شمالي_جنوبي در وسط باغ، خيابان اصلي را قطع مي‌كند. علاوه بر اين دو خيابان عريض، خيابانهاي ديگري هم به موازات اين دو در تمام قسمتهاي باغ احداث شده است. 
در اين باغ وسيع سرونازهاي بلند و زيبايي وجود دارد كه سالهاي زيادي بر آنها گذشته و موجب شهرت باغ شده است. درميان سروهاي باغهاي شيراز نيز سروهاي باغ ارم زيباتر و جلوه آن خيره كننده‌تر است. بلندترين سروناز اين باغ كه قريب سي و پنج متر بلندي آن است، بلندترين سروناز شيراز است. سروي است كشيده و گويي دست هنرمندي آن را بدين استواري و موزوني تراشيده است. اين درخت شهرت بين المللي يافته است و نويسندگان و جهانگردان خارجي عكسها و مقالات بسياري درباره آن منتشر نموده‌اند. 

عتیقه زیرخاکی گنج