• بازدید : 69 views
  • بدون نظر

در این مقاله به شرح ساختمان ها و بناهای سنتی ایران در مناطق مختلف از جمله مناطق شهرهای حاشیه خلیج فارس، مناطق مرکزی ایرا، مناطق گرم و خشک و مناطق سرد مانند همدان پرداخته شده است. خانه های سنتی، باغ های ایرانی، مسجد ها، خانه های چهارفصل ، آتشکده ها، معابید  و تالارهای سنتی مورد بررسی قرار گرفته است. مساجدی که بنای آن ها و مشخصات ساختمانی و مکانی آن بیان گردیده عبارتند از: مسجد الغدیر، مسجد الجواد، مسجد حضرت امیر، مسجد نظام مافی، مسجد دانشگاه تهران، مسجد دانشگاه کرمان، سایر مساجد قدیمی و جدید کشور.

سیر تحول ساختمان مساجد و نحوه ساختمان با توجه به عملکرد و نیاز های زمان و عصر ایجاد آن ها نیز از جمله مطالب دیگر این مقاله می باشد

قبل ازشروع بحث به نظر مي رسد كه بيان اهميت فضاهاي باز قبل و بعد از ظهور اسلام در ايران ، مي تواند راهگشايي باشد براي ادراك هر چه بيشتر اهميت معنايي حياط (صحن) مسجد و نقشي كه در نفسير مفهوم فضاي معنوي داشته باشد .

در ايران سنت اجراي مراسم و ايين هاي مذهبي در فضاهاي باز به دوره قبل از اسلام بر مي گردد . هرودوت نيز به اين نكته اشاره مي كند كه پارسيان مراسم مذهبي خود را در جاهاي بلند و فضاهاي باز انجام مي‌داده‌اند فضاي مقدسي كه زرتشتيان به آن پاوي مي گفتند زميني مستطيل شكل بود كه چهار طرف آن راپس از خواندن دعايي مخصوص علامت گذاري مي‌كردند تا روح شياطين از آن خارج شود سپس با آب مقدس تطهير مي شد ، كاهن در گوشه اي مي نشست و در حالي كه ظرفي از آتش روبرويش بود به اجراي مراسم مي پرداخت . اين الگو تاثير بسياري در معماري مكان هاي مذهبي زرتشتيان داشت و گرچه با رشد دين زرتشت، خصوصاً  در زمان ساسانيان، آتشكده هاي زيادي ساخته شد ،‌مقصود اصلي از بناي آتشكده ، حفاظت از آتش مقدس بود و نه محلي براي تجمع عبادت كنندگان . در نتيجه به غير از معدود آتشكده هاي بزرگي كه ساخته شد ، آتشكده هاي معمولي از قبيل آتشكده نياسر در كاشان ابعاد كوچك داشتند و محل نگهداري آتش و تجمع روحانيون در هنگام برگزاري مراسم مذهبي بودند در حالي كه عامه مردم بيرون آتشكده و در فضاي باز جمع مي شدند .

اگرچه بسياري از محققان به كمبود فضاهاي باز در شهرهاي اسلامي اشاره مي كنند و دلايلي از قبيل شرايط اقليمي ، پايبندي به محرميت و تاكيد بر تمايز بين عرصه هاي خصوصي و عمومي را كه ظاهراً مشاركت فضاهاي باز را در شهرهاي اسلامي محدود مي ساخته است مطرح مي كنند ، اما اين دلايل باعث آن نبوده كه فضاي باز در فرهنگ اسلام  ، براي مقاصد مذهبي و اجتماعي ، مورد تاكيد نباشند . در حقيقت سنت پرستش پروردگار در فضاهاي باز اهميت زيادي در عبادت مهم دين اسلام داشته از آنجا كه :‌

– در مراسم حج درمكه مكرمه كه بزرگ ترين اجتماع مسلمين است ، اعمال مهم طواف خانه كعبه ، توقف در عرفات ، رمي جمرات ، و … همگي در فضاهاي باز انجام مي گيرد .

– در آيين مذهبي مربوط به بزگزاري نمازهاي عيدين (اعياد فطر و قربان)‌ و يا ساير مراسم از قبيل نماز باران در خشكسالي كه عبادات دسته جمعي توصيه شده است از مصلي استفاده مي شود كه زميني باز در حومه(و گاه در داخل شهر) است و تنها عنصر معماري آن ديوار و محرابي در جهت قبله است .

-در برگزاري نماز جمعه نيز كه غالباً در مسجد جامع انجام مي شده فضاي باز حياط مسجد كه در واقع مكان برگزاري مراسم بوده اهميت زيادي داشته است . علاوه بر آن در صورت كوچك بودن اين فضا ، از فضاهاي باز ديگر از قبيل ميادين و حياط زيارتگاه ها براي اين منظور استفاده مي شده و مي شود .

در متون اسلامي نيز باز بودن و نداشتن سقف از مستحبات مسجد بوده و به‌آن اشاره شده است . بعضي از فقها در بيان حكمت اين استحباب گفته اند كه از جمله اسباب قبول و استجابت دعا نبودن حائل و مانعي بين نمازگزار و آسمان آبي است اگرچه خداوند در همه جا حضور دارد ولي فضاهاي باز و زير آسمان انسان احساس قرب و معنويت بيشتري مي كند .

بررسي تاريخي شهرهاي مسلمين به خوبي نمايانگر اهميت فضاهاي باز در محوطه‌هاي مذهبي و حفظ و تداوم سنت عبادت دسته جمعي در چنين فضاهايي است كه معنويت را از مكاني خاص‌به‌فضايي‌بي‌انتها‌گسترش مي‌دهد.

مسجد به عنوان عبادتگاه و سجده گاه مسلمين بايد نسبت به ديگر بنا ها ، ساختمان مشخص داشته باشد ، زيرا مكاني است كه از آن به عنوان خانة‌  خدا ياد مي شود در در فرهنگ و تمدن اسلامي اولين مسجدي كه داراي نظام معماري اسلامي است مسجد ابنيه در مدينه است . كه اين مسجد در زمينه مستطيل شكل به ابعاد زراع (۳۰×۳۰ متر ) و به صورت حياط مركزي كه در سمت ديوار شمالي داراي سه رديف و در هر رواق ستون بود ساخته شد . مساجد دوران اسلامي ۷۰×۷۰ كه بعد از آن ساخته شدند تا تقليدي از شكل مسجد ابني در مدينه هستند و يا تقليد از آن بر اساس توصيفات موجود مساجد موجود . مساجد موجود در ايران نيز داراي چنين وضعيتي هستند . مثل مسجد جامع فرح در يزد و تاريخانه دامغان .

نخستين مساجد در ممالك اسلامي بصورت شتتانس ساخته شدند كه معمولاً بر طبق طرح مسجد النبي در مدينه بود بعداً گند خانه ( شبستان خانه ) و ايوانهاي بلند اضافه شد . نقشه آنها بصورت درون گرا طراحي مي شد و حياطي مركزي داشتند و هيچگونه ايراني از بيرون به داخل آن بيرون نداشت .

معماري مسجد نيز چون معماري بناهاي سرزمينمان مي بايست تا با اقليم همساز و دمساز باشد . در زمستان شبستانهاي زير زميني و در بهار شبستانهاي هم كف ،و در گرمسير تابستانها را در شبستانهاي زير زمين سر مي كنند .

در گذشته براي فراهم آوردن آب نيز در هر اقليمي تدبيرهايي داشتند . جايي جوي روان آب بود و پاكنه اي كه از جوي همجوار آب به مسجد مي آورد و چاه بود . دستك و منبع و گاورو كه آب از چاه بيرون مي كشيدند و به انبار مي كردند . با تمبوشه به حوض مي آوردند . حوضخانه چهل شير مدرسه عالي شهيد مطهري در ميدان بهارستان تهران گواه زيبايي بر اين گفتار است .

انتخاب جايي كه آبريزگاه ها در آنجا ساخته مي شود ، خود يك نكته اي است . اينجا مي بايست از آخرين ورو به سوي پشت به قبله باشد به شيوه اي كه صف نمازگزاران به سوي آبريزگاه ها نباشد .

مسجد زردگ يا كنج گلين : در شهرستان اردكان در شمال استان يزد . اسم كتاب : معماري مساجد           232-230-229

حياط كوچك مسجد به ابعاد  حكم پايانه اي را دارد كه تمام راههاي مسجد بدان ختم مي شود و تناسب بسيار خوبي با سير قسمتهاي مسجد را دارد اين حياط در وسط مسجد در حد فاصل ايوان و شبستان قرار گرفته است . ضلع جنوبي حياط را ايوان تشكيل مي دهد و در ورودي كوچك شبستان در وسط ضلع شمالي آن قرار دارد . دو ضلع غربي و شرقي آن نيز به دو راهرو و دو طرف گنبد ختم مي شود كه در ورودي اصلي و فرعي نيز به آن راهروها باز مي شود . براي نماسازي ديوارهاي حياط از نوعي ساروج ناشناخته استفاده شده كه تا كنون مواد تركيبي آن تقريبا ناشناخته مانده و به احتمال زياد از ماسه نرم و آهك و رنگ قرمزي كه شايد روناس بوده استفاده مي كردند كف حياط كه بيست سانت از ساير نقاط گودتر بوده با آجر فرش شده است .

نكته مهمي كه براي ما در همة مساجد دوران اسلامي قابل توجه است ، رعايت سلسله حرارت فضايي در آنها است كه حمل ورودي يا جلو خان و دالان و راهرو ها و هشتي و صحن و سر انجام ايوان است كه به شبستان و و گنبد خانه متصل مي شود و و همگي د رنهايت به سوي معراب معطوف هستند. 


عتیقه زیرخاکی گنج