• بازدید : 58 views
  • بدون نظر
این فایل در ۲۵صفحه قابل ویرایش تهیه شده وشامل موارد زیر است:

شهر سبزوار که هم اکنون از لحاظ جمعیت و تجارت، پس از مشهد بزرگترین و مهمترن شهر استان خراسان رضوی می باشد، در غربی ترین ناحیه این استان و شمال شرق ایران  واقع گردیده است.
در تاریخ ایران باستان، بیهق جزء پارت عهده قدیم بوده است. به روایت کتاب مذکور ولایات کنونی دامغان، شاهرود، جوین، سبزوار، نیشابور و… همه داخل مملکت پارت بوده اند در واقع بیهق یکی از دوازده روستای پارت است.
یاقوت حموی در کتاب معجم البلدان زیر کلمه بیهق، مشخصات کامل و حدود جغرافیایی این منطقه را بیان می کندو می نویسد: عامل نشین این منطقه نخست خسرو جرد بوده است و سپس به سبزوار، منتقل گشت، ابوالحسن بیهقی نویسنده کتاب تاریخ بیهق که از تمام جهات بیهق و نواحی مجاور را بررسی کرده و به تصدیق ادبا و مورخان نوشته اش فصیح و قابل اعتماد است، محدوده ربع را قصبه سبزوار می داند. 
این اثردر کتاب معروف خود به نام الکامل فی التاریخ چندین بار از بیهق به نام منطقه ای وسیع یاد می کند که از نواحی نیشابور است با فاصله بیست فرسنگ از آن.
حمد الله مستوفی در کتاب نزهه القلوب که در سال ۷۴۰ هجری قمری نوشته است، بیهق را ولایتی از نیشابور دانسته است که سبزوار، جزئی از آن است.
– وجه تسمیه سبزوار
نام قدیم سبزوار، بیهق بوده است و بعد از گذشت زمانی چند به اسم فعلی آن یعنی سبزوار نامیده شده است. ابوالحسن بیهقی در کتاب تاریخ بیهق می نویسد: بیهق در اصل بیهقه بوده وبه زبان فارسی بهین یعنی بهترین ناحیه نیشابور شناخته می شده است.
درباره اصل کلمه بیهق تسترنج می گوید: ولایت بیهق دو شهر سبزوار و خسروجرد واقع بوده که بیش از یک فرسخ با هم فاصله نداشته، سبزوار از خسروجرد بزرگتر بوده و قرون وسطی آنرا بیهق می گفتند ولایت بیهق تا آخر حدود ریوند امتداد پیدا می کرده و وسعت آن به ۲۵ فرسخ می رسیده است، در گذشته خسرو گرد کرسی ولایت بود، ولی در زمان یاقوت حموی، سبزوار از آن پیش افتاد و شهر عمدتاً ولایت گشت، نسترنج از قول یاقوت حموی می گوید: اصل کلمه بیهق به فارسی به معنی بسیار بخشنده است. اسم صحیح تر سبزوار(سابزوار) است. ولی مردم به اختصار آنرا سبزوار گویند. همچنین حاج ملا هادی سبزواری معروف به اسرار در دیوان اشعار خود این شعر را درباره وجه تسمیه سبزوار می آورد و می گوید:
از سر آن دهان همه اسرار شد وجود زان سبزه زار خط، شد این خط سبزوار
نامگذاری شهر سبزوار شاید بدین واسط باشد که تا کیلومترها فاصله از سبزوار سرسبزی قابل توجهی نبوده و بدین واسطه آنرا سبزوار نامیده اند. هانری ونه دالمانی درباره وجه تسمیه سبزوار می نویسد: شاید به مناسبت باغهای زیادی که کمربند آنرا احاطه کرده، چنین نامیده می شود.
استاد علی شریعتی از مزینان و حاج ملا هادی سبزواری متخلص به اسرار از مفاخر سبزوار ند.
۱-۱-۳- معرفی دوره های گسترش و توسعه شهر
سبزوار در گذشته تنها آبادی کوچکی در اطراف امامزاده یحیی و چهار راه بیهق (امروزه معروف به چهارراه امامزاده) بوده است. صاحبان ممالک و مسالک ابتدا به ولایت سبزوار بیهق می گفتند که مرکزش خسروگرد بوده و پس از خرابی خسروگرد در اثر سیل، سبزوار که روستایی بزرگ در کنار خسروگرد بود، رو به آبادی بیشتر گذاشته و مرکزیت یافت این مسئله باعث گردید تا کم کم شکل سبزوار از یک روستا به سمت شهر حرکت کند، اضافه شدن فضاهای جدید و مورد نیاز مردم به شهر سبزوار مانند: مسجد جامع، شکل گیری معابر، محلات، مدارس، بناهای خدماتی و …. بخشی از این روند بود.
 با ظهور سربداران و انتخاب شهر سبزوار به عنوان پایتخت، تاثیر این ارتقای سیاسی به نحو چشمگیری در گسترش بافت شهری سبزوار موثر بود به طوریکه دیوار اطراف شهر در زمان سربداران ساخته شدو بعد از کشیده شدن دیوار، و ساخت برج و باروها در زمان سربداران تا سال ۱۳۱۸ ه.ش که رضا خان تحولات عظیمی در سبزوار ایجاد کرد. تمام اتفاقات اعم از ساخت یا تخریب درون همین دیوار سربداری بوده است، اقداماتی چون:
– ساخت مسجد جامع
– احداث ارگ حکومتی (ارگ شیعه)
– احداث بازار و مغازه ها و…( که تنها بخشی از اتفاقات این دوره است)
تقسیم بندی و تفکیک مراحل توسعه شهر سبزوار از زمان سربداران تا زضا خان کار دشواری است اما به طور کلی می توان آن را به دو دوره تقسیم کرد:
۱- دوران قبل از حاج ملا هادی سبزواریَ
۲- دوران حاج ملا هادی سبزواری و بعد آن(برداشت این دو دوران از کتاب یادنامه استاد پیرنیا و توضیحات آقای مهندس جغتایی می باشد)
الف) دوران قبل از حاج ملا هادی سبزواری:
قبل از سربداران، در حمله ترکان غز و محمد خوارزمشاه و بعد از حمله مغول، شهر سبزوار به شدت ویران شده بود و تا زمان فتحعلیشاه قاجار مردم شهر سبزوار نتوانستند خسارتهای وارده را جبران کنند.
در زمان سربداران مدت کوتاهی مردم در آرامش به سر می بردند و برخی از محلات شکل گرفت.
بعد از سربداران، تیمور به سبزوار حمله کرد وعده زیادی از مردم به قتل رسیدند. افراد باقی مانده کمی هم که از دست تیمور نجات یافته بودند، در حمله محمود افغان، کشته شدند و یا هجرت کردند و به این ترتیب شهر سبزوار متروکه شد.
در زمان فتحعلیشاه مردم به تشویق فردی به نام الله یار خان مزینانی(قلیچی) دوباره به سبزوار برگشتند و کم کم رونق دوباره سبزوار شروع شد.
دوران حاج ملا هادی سبزواری و بعد آن:
از زمان حاج ملا هادی سبزواری(بویژه ۲۸ سال آخر عمر ایشان) سبزوار پیشرفت بسیاری داشته که می توان در این زمینه به خاطرات هوتوم شیندلر که در آن زمان به سبزوار سفر نموده اشاره کرد:
شهر دارای چهار دروازه به اسامی ارگ، عراق، نیشابور، سبریز و دارای ۹ گرمابه ۱- میرزا حسن ۲- نورشک ۳- انبار گرد ۴- قیصریه ۵- بازار محله ۶- سبریز ۷- میدان ۸- حمام شریعتمدار ۹- حمام ارگ است. شهر دارای مساجد معتبر است و مسجدی از ساخته های شاه عباس صفوی را نام می برد و مسجد جامع شهر بسیار ممتاز است، بازار شهر داری پانصد و پنجاه دکان است و در داخل شهر پنج کاروانسرا بدین شهر ساخته شده است:
۱- کاروانسرای شریعتمدار
۲- کاروانسرای میدان
۳- کاروانسرای پای میدان(حاج ملا محمد)
۴- کاروانسرای محمد حسین خان
۵- کاروانسرای محمد رضا لر
و شهرداری ۱۱ محله می باشد.
این سفر نامه و دیگر سفرنامه های سبزوار نشان دهنده عصری درخشان در آن دوران برای شهر سبزوار می باشد.
در سال ۱۳۱۸ ه.ش که دیوار سبزوار به دستور رضا خان خراب شد و بافت قدیم رو به خرابی نهاد، محلات جدیدی مانند ابن یمین، ابومسلم و ترک آباد به شهر اضافه شدند و بعد از آن لایه غرب و جنوب دیوار، مانند بناهای اطراف امامزاده شعیب و بناهای حد فاصل دروازه عراق تا سی هزار متری و خیابان ناوی احداث شدند. محله های چهاراه فرودگاه ،چهل متری اول، ۲۴ متری انقلاب و ۳۰ متری هویزه در لایه بعدی این توسعه هستند.
۱-۱-۴- بررسی استخوانبندی شهر قدیم سبزوار (حصار، برج و باروها و دروازه ها، محورهای اصلی، حدود محلات و…)
منظور از بافت قدیم شهر سبزوار بافت منطقه ای مورد نظر است که در طرفین خیابانهای بیهق و اسرار واقع شده و تقریبا در داخل محدوده آخرین حصار یا خندق شهر قرار گرفته است. قسمتهای مرکز این بافت که فعلا در طرفین خیابان بیهق قرار دارند، قدمت زیادتری دارد. 
در این بافت محورهای بیهق، اسرار و بازار سرپوشیده شهر، مراکز عمده تجاری و اداری کسب و کار شهر را در برگرفته اند و بقیه بافت نیز مرکب از چندین محله مسکونی است که در بعضی موارد تطبیق آنها با محله های قدیمی(۱۵۰ سال پیش) تا حدودی میسر می باشد. مراکز محلات در قدیم بوسیله بازارچه، مسجد و حمام مشخص می شده است. امروز غالب مساجد را می توان پیدا کرد، حمام ها بعضی وجود دارند و بعضی از بین رفته اند، اما بازارچه ها کلا در معرض نابودی قرار گرفته اند.
محدوده بافت شهر را ، چهار دروازه قدیمی شهر(نیشابور، ارگ، عراق، سبریز) و برج و باروها که هم اکنون اثری از آنها باقی نمانده است در برگرفته بوده اند. بنا بر این محدوده بافت قدیمی و بخشهای وابسته به آن در حد فاصل چهار خیابان پهلوی، عطاملک، طبرسی و کاشفی قرار دارد. 

منظور از بافت قدیمی سبزوار بناهای قدیمی داخل دروازه ها و محصور شده در باروی شهر می باشد که همانند اکثر شهرهای ایران از دهه های اول قرن چهارم هجری شمسی رو به تغییر و گسترش نهاد و به تدریج استخوان بندی گذشته خود را از دست داد.
بافت قدیم شهر سبزور اکنون در طرفین خیابانهای شرقی- غربی بیهق و شمالی- جنوبی اسرار واقع شده است. محدوده باروی شهر، محله های اطراف این دو خیابان را در برمی گرفته و چهار دروازه ارگ در شمال، کنار ارگ یا کهندژ این شهر( محدوده پارک باغ ملی و ساختمان شهرداری فعلی) دروازه سبریز در جنوب(میدان فلسطین فعلی) دروازه عراق در غرب( میدان دروازه عراق)، دروازه نیشابور در شرق(میدان ۲۲ بهمن) به عنوان ورودی های شهر محسوب می گشته است و مسجد جامع و بازار و امامزاده یحیی هسته مرکزی شهر بوده اند.
محله های سبزوار با توجه به سفر نامه هوتوم شینلدر در آن دوران عبارتند از:
۱- نور شک ۷- مقلو(مقانلو)
۲- حمام حکیم ۸- الداغینه ( الداغی)
۳- مزار سبز ۹- زرگر
۴- سیرده(سرده) ۱۰- سبریز
۵- سرکوجه قاضیان مشهور به محله آقا
۶- ارگ ۱۱- کوچه نو(برداشت کتاب یادداشت استاد کریم پرنیا)
علاوه بر محله های فوق محله هایی چون کوچه پا درخت- کلاه فرنگی- افتخار- قنبر سیاه، هم قدیمی هستند و جزء بافت قدیم سبزوار به حساب می آیند(برداشت از گزارش طرح جامع)
همانطور که در بخش استخوان بندی آورده شد بناهای شاخص سبزوار در اطراف خیابان بیهق قرار گرفته اند. به طوریکه مشخص گردید دو مرکز اجتماع بناهای تاریخی شاخص را می توان اطراف چهاراه امامزاده(تقاطع دو خیابان بیهق و اسرار) و اطراف میدان کارگر(فلکه زند) دانست.
در تصویر زیر استخوان بندی شهر سبزوار بر روی عکس هوایی سال ۱۳۳۵ نشان داده شده است. برج و باروی شهر، دروازه ها را از روی این عکس می توان تشخیص داد. محله های قدیمی را با پرس و جو از اهالی بر روی عکس پیاده شده است.
۱-۱-۵- نتایج تاریخی- معماری
پس از گشت و گذاری در شهر سبزوار و محیط اطراف این شهر و نظاره بناها و ساختمانهای قدیمی وجدید، آنچه که بیش از همه در ذهن باقی می ماند، خانه های کم ارتفاع، حیاطهای مرکزی، جداره های بلند و عاری از بازشو، و در یک جمله نمونه هایی کامل از سبک درونگرامی باشد. این هویت معماری سبزوار است.
دلایلی که باعث پیروی از چنین سبکی در سبزوار گشته است. امروزه نیز قابل تامل و بررسی است. بادهای گرم و سوزان تابستانی و سرد و خشک زمستانی همراه با شن و گرد و غبار، آفتاب تابان تابستان، یخبندان و به طور خلاصه مشکلات و معضلات اقلیمی که مهمترین علل درونگرایی ساختماهای این منطقه است. امروزه نیز وجود دارد. لذااستفاده از چنین الگوهایی که به نوعی معرف شخصیت ساختمانهای سبزوار گشته است.  همخوانی و تطبیق با بافت بستر پیرامون پروژه دارد.
حیاطهای مرکزی که کلیه بازشوها و فضاها بدان منتهی می شوند و اندک فضای سبزی که دور از گزند گرما و سرما در آنها رشد کرده و تعدیل کننده هوای خشک منطقه است. مجموعاً الگوی نسبتاً واحدی برای ساختمانهای منطقه می باشد. 
فضاها تا بدانجا که ممکن است در کالبد فرورفته وجرم را پیرامون خود شکل می دهد. این خاصیت فضاهای معماری درونگراست که به شکلی کنترل شده و با تعریف حجم پیرامون خود معرفی می شود.
استفاده از معماری اسلامی و نمادهایی که در اماکن مذهبی از آنجا بر جای مانده نیز می تواند تدین و تعصب به اعتقادات دینی را در خود جلوه گر سازند. نمایش پر قدرت اینگونه عناصر در هر بنایی و هر فضایی و در مقابل دیدگان هر بیننده ای یادآور پیوند پیشینه تاریخی مردم سبزوار با دین مبین اسلام است.
۱-۲-۱-۲- مسیل ها و حوزه های آبریز سبزوار
در شرق شهر یک مسیل قدیمی قرار داردکه از ناحیه ترمینال شروع شده و سمت غرب ناحیه چهار را طی می کند و وارد ناحیه سه می شود. این مسیل مانع جریان یافتن سیل از بلندیهای شرق سبزوار بسوی شهر می شود، ولی در حال حاضر برخی از توسعه های شهری از آن عبور کرده اند. مسیل مذکور شهر را در برابر سیلابهای ناشی از بارانهای موسمی حفظ می کند. اخیراً سیل بند دیگری در شمال شرقی و مشرق شهر احداث شده که نهایتاً بسوی جنوب ادامه پیدا می کند. دو مسیل موجود در شرق شهر در تمام طول آن دارای حریمی بعرض ۲۵ و ۳۵ متر می باشند. 
در این حریم احداث هر نوع ساختمان ممنوع می باشدو ساختمانهای موجود دراین حریم نیز نهایتاً به هنگام تجدید بنا باید عقب نشینی مورد نظر را رعایت کنند. مسیل ها اهمیت زیادی در شهر داشته ولازم است که  همواره مورد حفاظت قرار گیرند.
۱-۲-۱-۳- پوشش گیاهی
با توجه به اینکه عواملی مانند موقعیت ، عوامل آب و هوایی، منابع آب همچون رودخانه، قنات، بارش و جنس خاک در پوشش گیاهی هر منطقه موثر می باشند و بیشتر زمینهای سبزوار در حاشیه کویر واقع شده اند. در نتیجه پوشش گیاهی کمی را که در این منطقه شاهدیم و چمنزارها و علوفه زارهای در دست کاشت، که برای چرای چهارپایان ایجاد گردیده اند. با زحمات طاقت فرسا و صرف هزینه های زیادی دایر می شوند.
۱-۲-۱-۴- منابع آبی
الف) آبهای سطحی
دشت سبزوار در دامنه رشته کوههای اسفراین قرار گرفته است. مهمترین رود این شهرستان که کل شور نام دارد. از شرق سبزوار و منطقه نیشابور آمده و به کویر مزینان می ریزد . این رود از داخل این دشت سبزوار عبور کرده و عمیق ترین قسمت حوزه آبریز آنرا تشکیل می دهد. شهر سبزوار در شمال کال شور و جنوب بلندیهای نامبرده قرار گرفته است.
ب) آبهای زیر زمینی
آبهایی که در زیر زمین سراسر شهر، در گودی ۵ متر یا بیشتر قرار دارند. در حقیقت اگوهای طبیعی برای ورود کل فاضلاب محلات هستند و از این جهت به لحاظ بهره کشاورزی قابل بحث می باشند. این قناتها عبارتند از:
۱- قنات سنجر آباد که در زیر فرودگاه ظاهر می شود.
۲- قنات آقاسی که در زیر مصلی قرار دارد.
۳- قناب نقابشک که در زیر پای جاده اتوبان ظاهر می شود.
۴- قنات فتح آباد و جعفر آباد که بعد از گذر از خیابان قایم، سرده و پامنار در زیر اتوبان ظاهر می شود.
۵- قنات حاج ملا که در زیر پمپ بنزین جدید، بسمت ورودی شاهرود ظاهر می شود.
۶- قنات افضل آبادکه از نواحی میدان سی و سه هزار متری به راست و چپ تا آخرین نواحی مسکونی غرب شهر امتداد پیدا می کند.
۱-۲-۱-۵- وضعیت توپوگرافی
ارتفاعاتی که در شمال شهرستان سبزوار دشت جوین را از دشت سبزوار جدا می کند، معروف به کوههای جغتای می باشد. این کوه ها دنباله جنوبی ترین سلسله جبال البرز به شمار می روند و بلند ترین نقطه آن به ارتفاع ۲۳۷۳ متر می رسد.
بلندترین نقطه حوضه آبریز دشت سبزوار در کوه نظر گاه در شمال دشت سبزوار واقع شده واز سطح دریا ۲۸۵۷ متر ارتفاع دارد. پایین ترین نقطه نیز در محل خروجی دشت در حاشیه کویر قرار دارد و ۸۳۰ متر از سطح دریا بلندتر است و شهر سبزوار در عرض جغرافیایی ۳۶۵۸ و طول جغرافیایی ۵۸۱۵ قرار گرفته است و به طور میانگین ۹۴۰ متر از 
۱-۲- مطالعات جغرافیایی – اقلیمی شهر سبزوار
۱-۲-۱- وضعیت جغرافیایی شهر سبزوار
۱-۲-۱-۱- موقعیت جغرافیایی- طبیعی سبزوار
شهرستان سبزوار در استان خراسان از موقعیت جغرافیایی و اقلیمی خاص و قابل توجهی برخوردار است. این شهر ستان در غربی ترین ناحیه استان در ۵۷ درجه و ۳۲ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۱۲ دقیقه عرض شمالی قرار گرفته است و مساحت آن ۲۰۴۸۴ کیلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دریا ۹۴۰ متر و تقریبا یک چهاردهم از خاک استان خراسان بزرگ را در بر گرفته است.
شهرستان سبزوار از شمال به اسفراین و قوچان و بجنورد، از جنوب به کاشمر از مشرق به نیشابور و از مغرب به شاهرود در استان سمنان محدود است. این شهرستان دارای ۲ شهر و ۷ بخش و ۲۳ دهستان و ۲۱۸۵ روستان بوده که هم اینک ۴۸۴ روستای آن مسکونی و بقیه خالی از سکنه است. مرکز این شهرستان سبزوار، شهر سبزوار است که فاصله آن تا شهر مشهد(مرکز استان خراسان رضوی) از جدید ترین راه ارتباطی، حدود ۲۲۰ کیلومتر و تا تهران ۷۵۷ کیلومتر میباشد.
شرایط جغرافیایی اساس تمام فعالیت های اقتصادی محسوب می شود. چرا که اقتصاد هر ناحیه بستگی به شرایطی دارد که طبیعت برای او به وجود آورده است. برای توضیح اوضاع اقتصادی هر ناحیه، نخست باید به شرایط و ویژگیهای جغرافیایی آن ناحیه توجه گردد، تا با آگاهی کامل از استعدادهای طبیعی منطقه شیوه و نوع کشاورزی آن تعیین شود. 
شهرستان سبزوار با واقع شدن در حاشیه کویر، دارا بودن مشکلات تامین آب کافی جهت کشاورزی و همچنین شوری خاک با مشکلات زیادی جهت افزایش و تولید محصولات کشاورزی روبروست و چه بسا روستاییانی که به دلیل مشکلات طبیهی منطقه روستاها را ترک کرده اند و به مهاجرت پرداخته اند. اما در بعضی قسمتهای شهرستان به دلیل بکار گیری تکنیکها و ماشین آلات کشاورزی، علیرغم خست طبیعت توانسته اند با تغییر شیوه، نوع کشت و پرداختن به کشتهای تجارتی از درآمدهای مناسبی برخوردار گردند (بخشهای جنوبی شهرستان در بین ارتفاعات منطق، جلگه و دشتهای حاصلخیزی وجود دارد که کشاورزی اغلب به صورت دیم و با آبهای فصلی انجام می شود. آب و هوای شهرستان سبزواربر حسب موقعیت محل متغیر است.  چنانچه در قسمتهای کوهستانی شمال و جنوب از آب و هوای معتدل و در سایر قسمتها گرم و خنک بوده و از پوشش گیاهی بسیار فقیری برخوردار است دوبخش شهرستان سبزوار به دلیل آب و هوا و زمینهای مساعد کشاورزی از قطبهای کشاورزی منطقه محسوب می شوند که شامل جوین و ششتمد می باشد.

عتیقه زیرخاکی گنج