• بازدید : 69 views
  • بدون نظر

در مقوله هنرشناسي اولين سوالي كه مطرح مي شود اين است كه هنر چيست ؟!

البته مسلم است كه نمي توان تعريف مانع و جامعي كه دربرگيرنده تماميت اين واژه باشد ارائه نمود و علت اصلي عدم توانمندي ، همان تنوع و تكثري است كه در سرتاسر اين واژه سايه افكنده است. تنوع سليقه ها و تكثر نظرها و عقايد از سويي و رفع نيازهاي مادي و معنوي از سوي ديگر باعث گرديد كه هنر در قالبها، گونه ها ، شيوه ها و سبك هاي بيشماري به منحصه ي ظهور برسد كه هركدام به گونه اي ، دربرگيرنده بخشي از آمالها ، آرزوها و گاهاً خواسته هاي دروني خالقان و آفرينندگان آن مي باشد…

بخش اول

مواد اوليه ساخت قلمدان

اصلي ترين بخشي كه اين مجموعه را در برخواهد گرفت مبحث ساخت و نحوه ي خلق قلمدانهايي است كه سالهاي سال مايه ي دلمشغولي هنرمندان بزرگ و چيره دست و خلاقي بوده است كه در شهرهاي بزرگي چون تهران و اصفهان در كارگاههايي كوچك و بزرگ به خلق چنين محصولي بديع و بي نظير مي پرداختند.

آنگونه كه آورده اند در تهران بيش از هزار نفر از طريق قلمدان سازي امرار معاش مي كردند و تمام جلوخان مسجد شاه ] مسجد امام فعلي [ و سرتاسر بازار حلبي سازهاي فعلي را كارگاههاي قلمدان سازي تشكيل مي داد.

با يك بررسي اجمالي در مي يابيم موادي كه در اين كارگاهها تبديل به قلمدان مي شده است به تناسب زماني دچار تحول و تكامل بوده تا آنجا كه با متداول شدن موادي چون كاغذ، در تمام كارگاهها استفاده از آن به صورت امر اجتناب ناپذير در آمده و استفاده از مواد ديگر به تدريج منسوخ گرديده است.

خالي از لطف نخواهد بود اگر قبل از پرداختن به مبحث ساخت و ساز قلمدان مقدمتاً نگاهي به مواد اوليه اي كه به وسيله ي آن قلمدان شكل مي گرفته است بياندازيم . همانگونه كه در صفحات قبل نيز به اختصار بدان اشاره شد، قلمدانها در طي قرون متمادي از مواد مختلفي ساخته مي شد كه در يك دسته بندي اجمالي مي توان آنها را به سه دسته تقسيم كرد : فلزي ، چوبي ، كاغذي.

الف ـ فلزي

غالب قلمدانهايي كه از دوران پيش از متداول شدن كاغذ بدست آمده از خانواده فلزات از جنس هايي چون فولاد ، برنج ، مفرغ بوده است. اين گونه فلزات به حكم قابليتهاي ويژه اي كه داشته اند بيشتر از مواد ديگر مورد توجه صنعت گران و حتي سازندگان قلمدان قرار گرفته بودند. اين قابليتها به اختصار عبارتند از :

۱- مقرون به صرفه بودن تهيه آن از لحاظ اقتصادي ، مانند مفرغ كه از لحاظ صنعتي از مس خالص بهتر بوده و قيمت تهيه آن هم ارزانتر از بقيه فلزات بوده است.

۲ـ قابليت بالاي انعطاف و نقش پذيري آسان آن ، مانند مفرغ و برنج .   

۳ـ سخت بودن مواد كه در اثر ضربات قابليت شكنندگي نداشته و در اثر تماس با آب و آتش براحتي حالت و كيفيت خود را از دست ندهد مانند فولاد. اين عوامل و دلايلي ديگر از اين دست، باعث شده بود كه بسياري از هنرمندان قلمدان ساز از اين مواد در ساخت قلمدان بهره ي كافي ببرند.

ب ـ چوبي

ساخت قلمدان از چوب كمتر از ديگر مواد متداول بوده است، وليكن هر از گاهي از آن درساخت قلمدان استفاده مي شده است . نوع ساخت قلمدانهاي چوبي بيشتر جنبه ي سليقه اي داشته و سازنده آن با تناسب ذوق و سليقه خود از چوب به دو گونه كشويي و صندوقي ، قلمدانهاي زيبا و بديع مي ساخته است و پس از ساخت ، آن را با نقشهاي كنده كاري شده تزيين مي كرده است. گاه در اين تزئينات از موادي چون شيشه هاي رنگي زمرد و حتي عقيق نيز استفاده مي شده است.

در بعضي موارد سطح قلمدانهاي چوبي را با نقشهاي زيبا و دل انگيز نقاشي ، معرق كاري و يا خاتم كاري مي كردند بيشترين چوبي كه براي اينگونه ساختها استفاده مي شود، چوبهايي با رنگهاي طبيعي و ميزان سختي متفاوت چون : افرا ، بلوط ، بادام ، نارنج ، اقاقيا، گلابي ، گردو و . . . بوده است و دليل اين انتخاب به خاطر آن بود كه قلمدانها از استحكام و زيبايي متنوعي برخوردار باشند.


عتیقه زیرخاکی گنج