• بازدید : 40 views
  • بدون نظر
این فایل در ۵۰صفحه قابل ویرایش تهیه شده وشامل موارد زیر است:

مجموعه بارگاه امام هشتم شیعیان كه پیدایی آن به پیش از شهادت آن حضرت بازمی گردد، اكنون ۱۲۳۳ سال قدمت دارد و این در حالی است كه شهادت امام رضا(ع) در ۱۲۲۳ سال پیش واقع شده است. ضریح مبارك شاهكاری است با طراحی «استاد محمود فرشچیان» و پنجمین ضریحی است كه مضجع شریف را در برگرفته است.
«در بارگاه امام رضا(ع) هیچ یك از شبستان های وسیع و هیچ گوشه ای از صحن های مزینی كه در اطراف ضریح قرار دارد، خالی از هیجان نیست. با این همه در آنجا هر كسی احساس آرامش و انزوا می كند و تنها جسم افراد است كه در یك جا گرد آمده است. یك زمزمه آسمانی خلأ میان گنبد رنگارنگ و دیوارهای پوشیده از كاشی های سبك صفوی و پوشش مرمرین زمین را كه با قالی های گرانبها فرش شده است، آكنده می سازد و انسان احساس می كند كه در این مقدس ترین زیارتگاه ایران معجزاتی در شرف وقوع است و راه هایی در پیش پای انسان به سوی بهشت قرار گرفته است
شهادت آن حضرت بازمی گردد، اكنون ۱۲۳۳ سال قدمت دارد و این در حالی است كه شهادت امام رضا(ع) در ۱۲۲۳ سال پیش واقع شده است. این مجموعه علاوه بر محوطه اصلی حرم و گنبد طلا در بر دارنده فضاهای وسیع معماری شامل ۲۴ رواق، ۱۰ صحن، ۴ بست، ۳ مدرسه و ۲ مسجد است كه در این میان تنها یكی از مساجد آن یعنی «جامع گوهرشاد» یك صحن، چهار ایوان، هفت شبستان، بیست و دو غرفه و بیست و هشت ورودی دارد و ۳۲ كتیبه تاریخی از سال ۸۲۱ ه- . ق تا دوره معاصر را در خود جای داده است. غیر از اینها مجموعه آستانه مشتمل بر گورستان های وسیعی است كه نامدارترین شاهان، امیران، دانشمندان و هنروران در آنها فرو خفته اند. نامدارانی چون شیخ بهایی، شیخ طبرسی، شیخ حر عاملی، شاه تهماسب صفوی، امیر علیشیر نوایی، عباس میرزای قاجار، میرزا حسین خان سپهسالار و… 
موزه های آستانه با ۱۱ گنجینه بزرگ، آنچنان كه «دكتر علی شریعتی» به درستی تصریح می كند؛ جایی است كه «در آن می توان سهم تشیع را در عالم هنر، بخصوص هنر اسلامی به دقت مطالعه كرد.» و بالاخره كتابخانه آستانه با ۳۰ هزار مترمربع زیربنا، ۳۸ هزار كتاب خطی، ۳ هزار قرآن خطی و ۴۰۰ هزار كتاب چاپی، یكی از بزرگترین آرشیوهای تاریخی در ایران و بلكه پهنه جهان اسلام به شمار می آید. 
با وجود این، ارزش های تاریخی و هنری نهفته در روضه رضوی در پرتو جنبه های قدسی و آداب زیارتی آن تا حد زیادی به فراموشی سپرده شده و موجب شده است پاره ای از برنامه ریزی ها و اقدامات در این مجموعه سترگ، خالی از دغدغه های مربوط به صیانت از میراث فرهنگی باشد. گفتار حاضر بر آن است تا با نگاهی گذرا به روند پیدایی و تكوین بارگاه هشتمین امام، برخی از جنبه های تاریخی و هنری آن را مورد توجه قرار دهد. شاید همه ما كه چند باری به زیارت قدسی ترین زیارتگاه ایران شتافته ایم با توجه به این جنبه ها دریابیم روضه رضوی جایی است كه به واقع آن را ندیده ایم و باید از نو بدان بنگریم! 
حرم مطهر؛ جایی كه پیش از امام رضا ساخته شد 
ده سال پیش از شهادت علی ابن موسی الرضا(ع)، «هارون الرشید» خلیفه عباسی برای سركوب شورش «رافع بن لیث» در ماوراءالنهر، از بغداد راهی خراسان شد؛ اما در میانه راه بیمار شد و در نزدیكی قریه سناباد توس در باغ «حمید بن قحطبه طایی» به استراحت پرداخت. حمید بن قحطبه (بر وزن مخمسه) سردار بزرگ جنگ های بنی عباس علیه بنی امیه بود كه بعدها به امارت خراسان رسید و مقر حكومتش باغ و عمارت باشكوهی میان سناباد و نوغان یعنی مشهد امروزی بود. هارون در همین باغ درگذشت و در آنجا به خاك سپرده شد (بهار ۱۹۳ ه- . ق) اندكی بعد بقعه ای بر گور او برافراشتند تا تجلیلی از این بزرگترین خلیفه عباسی باشد.ده سال بعد، هنگامی كه مأمون فرزند هارون، همراه با امام رضا(ع) از مرو به بغداد آمد، در باغ حمید ابن قحطبه و كنار بقعه پدرش فرود آمد. او در همین باغ امام هشتم را مسموم كرد و در بقعه پدرش به خاك سپرد. (صفر ۲۰۳ ه- . ق) از این رو آستانه كنونی امام رضا(ع) مطابق با باغ حمید ابن قحطبه است و محوطه اصلی حرم ایشان، حدود ده سال پیش از شهادتشان شكل گرفته است. اینكه امروزه مزار امام درست در میانه گنبدخانه قرار ندارد، شاید بدین سبب باشد كه بنای اولیه متناسب با گور هارون ساخته شده و در بازسازی های بعدی شكل كلی آن حفظ شده است.جالب آنكه هنوز هم دو متر از دیوار چینه ای بقعه نخستین یا همان بقعه هارون باقی است و بقایای قناتی كه در باغ حمید بن قحطبه جاری بوده، در بخش هایی از حرم مانند رواق دارالذكر مشاهده شده است. گویا این قنات از زاویه جنوب غربی به طرف حرم می آمده.«ابوالفرج اصفهانی» در «مقاتل» می گوید: «مأمون هنگام حفر قبر علی ابن موسی الرضا حضور داشت و گفت: صاحب این نعش به من می گفت: هنگامی كه خواستید برای من قبری حفر كنید، آب و ماهی در آنجا ظاهر خواهند شد، بعد از آنكه مشغول حفر شدند، آبی ظاهر شد و ماهی در آن پدید آمد و بعد آب خشك گردید و رضا(ع) را در آنجا به خاك سپردند.» این روایت به نوعی مؤید تاریخی قناتی است كه هنوز بخشهایی از آن در اطراف حرم و نیز پشت محراب مسجد گوهرشاد وجود دارد. 
خرابی و بازسازی؛ داستان همیشگی حرم 
از تاریخ آستانه در فاصله سال ۲۰۳ تا نیمه دوم سده چهارم هجری اطلاع دقیقی در دست نیست. اما به نظر می رسد تغییر قابل توجهی در ساختمان بقعه به وجود نیامده. در ابتدای دوره غزنوی «سبكتگین» به گمان آن كه مبادا روضه رضوی جایی برای تجمع و همبستگی شیعیان باشد، حرم امام را ویران كرد، اما فرزندش «سلطان محمود غزنوی» گرچه صبغه ای كاملاً ضد شیعی داشت، از روی تدبیر به مرمت آن همت گمارد و آستانه را اندكی گسترش داد. گفته اند نخستین بار در همین زمان گنبد و مناره ای برای حرم افراشته شد. همچنین مسجد كوچك «بالاسر» از یادگارهای دوره غزنوی است كه بانی آن «ابوالحسن عراقی» بوده است.بعدها در سال ۵۱۰ ه- . ق و به روزگار حكومت سلجوقیان بر اثر نزاعی كه میان شیعیان و سنیان در مشهد و توس پدید آمد، بار دیگر حرم رضوی در روز عاشورا مورد حمله قرار گرفت و ویران شد. 
آثار خرابی پس از چند سال به وسیله یكی از علویان به نام «ابوالقاسم احمدبن علی بن احمد علوی حسینی» از میان رفت. قدیمی ترین سنگ مزاری كه از بارگاه امام به دست آمده و از شاهكارهای هنر سنگ تراشی در ایران است، نام همین فرد را به همراه تاریخ ۵۱۶ ه- . ق در بر دارد.۳۲ سال بعد در یورش غزها (غز بر وزن لر، گروهی از تركان آسیای مركزی) به خراسان، دوباره خساراتی به روضه رضوی وارد آمد كه توسط «شرف الدین ابوطاهربن سعد بن علی قمی» از عمال حكومت سلجوقی به سال ۵۵۶ ه- . ق ترمیم شد و ازاره حرم با كاشی های بسیار نفیس كه هنوز باقی هستند، زینت یافت. گفتنی است ریشه تاریخی داستان «ضامن آهو» به همین دوران راه می برد و آن شكارچی كه آهوان از كمندش به حرم امام پناه بردند، فرزند بیمار سلطان سنجر سلجوقی بود. گفته اند او در این واقعه طی مكاشفه ای شفا یافت و از این رو پدرش امر به تجدید بنای حرم داد.از دوره خوارزمشاهیان (۶۲۸ – ۴۹۰ ه- . ق) دست كم سه محراب، یك كتیبه كاشی خشتی بر دیواره حرم و چند كتیبه دیگر در مجموعه بناهای آستانه به جا مانده است. این آثار اگرچه از حیث عددی قابل توجه نیستند، اما به لحاظ نفاست از شاهكارهای هزاسلاتی تلقی می شوند. خصوصاً محراب كه تاریخ آن به سال ۶۱۲ ه- . ق بر می گردد. از ظریف ترین و چشم نوازترین محرابهای موجود در ایران است.خوشبختانه در واقعه حمله مغول به ایران (۶۱۶ ه- . ق) حرم رضوی از معدود بناهایی بود كه به ملاحظه احساسات عمومی ویران نشد و سالم ماندن بخشی از آثار دوره سلجوقی و خوارزمشاهی تا به امروز مؤید این مدعاست. حتی بعدها كه مغولان خوی انسانی گرفتند و آیین مسلمانی اختیار كردند، در رسیدگی به آستانه امام رضا (ع) كوششها به خرج دادند. چندان كه عده ای ساختمان گنبد امام را نه به دوره غزنوی كه به دوره «سلطان محمد خدابنده» از نوادگان چنگیز نسبت داده اند.


مسجد گوهرشاد
یکی از مساجد با شکوه و دیرینه سال اسلامی که پس از قریب شش قرن در شهر مقدس مشهد برپاست و شکوه و عظمت خود را همچنان حفظ کرده است ، مسجد گوهرشاد است که آیینه ای از جلوه ملکوتی و هنر معماری کشور اسلامی ما، ایران بشمار می آید. این مسجد بزرگ ، به همت بانوی نیکوکار گوهرشاد آغا همسر میرزا شاهرخ فرزند امیر تیمور گورکانی به دست معماران . هنرمندان ایرانی که در بارگاه شاهرخ می زیستند پی ریزی شده و در سال ۸۲۱ هجری قمری ساختمان آن به پایان رسیده است.
▪ شکل مسجد در آغاز اسلام 
در زمان پیامبر اسلام و خلفای راشدین ، چنانکه سادگی و بی آلایشی در تمام امور مسلمانان حکمفرما بود ، در ساختمان مسجد نیز همین حال سادگی وجود داشت. مساجد زمان پیامبر (ص) در مدینه و مکه عموماً عبارت بود از قطعه زمینی محصور که چند ستون چوبی در آن استوار و سقفی از حصیر و لیف و برگ خرما و چوب بر آن نهاده شده بود، تا مؤمنان از گزند آفتاب و باران در امان باشند و منبر ساده ای نیز برای خطابه و وعظ در گوشه ای نهاده بودند. دیگر هیچ تزئینات و صنایع معماری ونقوش که حاکی از شکوه ظاهری باشد در آنها وجود نداشت، ولی روحانیت و عظمت معنوی بر سراسر آن پرتو انداخته بود و همان ساده و بی آرایش جایگاه نماز جماعت و جمعه ی مؤمنین پاک اعتقاد و محل مواعظ پیامبر بزرگ اسلام و مرکز جنب و جوش و فعالیت های اجتماعی مسلمانان بود. 
▪ ساختمان مساجد در قرون اولیه اسلامی 
اما دوران این سادگی و بساطت بسیار کوتاه بود و از اوسط قرن اول هجری که فتوحات اسلام گسترش یافت و حکومت اسلامی در دست امویان و عباسیان به صورت پادشاهی درآمد، ساختمان های بزرگ و با شکوهی به نام مساجد و مدارس در کشور های شام و مصر و عراق و پس از آن ایران و هند و آفریقا و مغرب (مراکش و تونس ) واندلس (اسپانیا) بنیان گذارده شد و موقوفات بسیاری برای اداره و ادامه عمران آنها تعیین گردید. در نتیجه رواج و گسترش این گونه ساختمان ها بالضروره در فن معماری و خطاطی و کاشیکاری و… نیز پیشرفت های بزرگ حاصل گردید و سبک های خاصی در هر یک از کشورهای اسلامی برای ساختمان مساجد و بقاع متبرکه بوجود آمد و با آنکه منظور و غرض از ساختمان مساجد در همه ممالک اسلامی یکی بود و همه دارای یک قبله و یک مقصد و یک حکم داشتند و همه مشتمل بر محراب و جایگاه اذان (مأذنه) بودند ، ولی از نظر سبک معماری و تزئینات دارای مشخصات و اوصاف هنری خاصی گردیدند که در نظر اهل فن روشن است. این مشخصات در مساجد ایران نمایانتر و ابتکارات معماری ایران در این گونه ساختمان ها از سایر کشور های اسلامی ممتاز است . 
▪ مسجد گوهرشاد 
یکی از مساجد با شکوه و دیرینه سال اسلامی که پس از قریب شش قرن در شهر مقدس مشهد برپاست و شکوه و عظمت خود را همچنان حفظ کرده است ، مسجد گوهرشاد است که آیینه ای از جلوه ملکوتی و هنر معماری کشور اسلامی ما، ایران بشمار می آید. این مسجد بزرگ ، به همت بانوی نیکوکار گوهرشاد آغا همسر میرزا شاهرخ فرزند امیر تیمور گورکانی به دست معماران . هنرمندان ایرانی که در بارگاه شاهرخ می زیستند پی ریزی شده و در سال ۸۲۱ هجری قمری ساختمان آن به پایان رسیده است. 
▪ گوهرشاد آغا کیست؟ 
شادروان گوهرشاد آغا در سال ۷۸۰ هجری دیده به جهان گشود . وی بر خلاف طاغوت ها و طاغوتچه های گذشته که هدفی جز کشور گشایی و ستمگری و افزون طلبی و به اسارت درآوردن حق طلبان و متفکران زمان و یا معدوم کردن آنها کاری نداشتند ، در دوران زندگی خود خدمات گسترده ای به عالم اسلام و مسلمین و روحانیت کرد. گوهرشاد در سال ۸۶۱ هجری در زمان ابوسعید نوه میرانشاه فرزند امیر تینور گورکانی کشته و در هرات به خاک سپرده شد، ولی در سال ۸۷۲ هجری یادگار محمد فرزند میر سلطان محمد بن بایسنقر به قصاص قتل جده خود ، گوهرشاد ابوسعید را به قتل رساند. 
این بانوی نیکوکار ، علاوه بر مسجد گوهرشاد ، ابنیه خیریه دیگری در هرات ساخته است مانند مسجد جامع ، مدرسه و خانقاه که به نام گوهرشاد شهرت دارد. وی برای بقاء و عمران این مساجد مستغلات خوب و هبات مرغوب وقف کرده است. 
● مشخصات مسجد جامع گوهرشاد : 
▪ مسجد جامع گوهرشاد 
این بنا در مجموعه آرامگاهی آستان قدس رضوی و جنوب حرم مطهر واقع گردیده و به خاطر ویژگی های ساختمانی و دارا بودن تزئینات غنی کاشی و کتیبه،یکی از برجسته ترین بناهای تاریخی ایران است. همان طور که گفته شد، ساخت این مسجد به همت گوهرشاد و استادی قوام الدین شیرازی در سال ۸۲۱ ه.ق به اتمام رسیده است. در دوره های صفوی و قاجاریه و دوره اخیر تعمیراتی در مسجد به عمل آمده و با این حال ، اصالت هنری و تاریخی خود را حفظ کرده است. 
بنای جامع گوهرشاد از آجر و گچ به شیوه معماری مشرق زمین ساخته شده است. مساحت کل مسجد تقریباً ۹۴۱۰ متر مربع است که حدود آن از جهت غرب ۱۰۹.۳۰ متر و از جهت شرق ۱۰۷.۱۰ متر و از حد شمالی ۸۷ متر و حد جنوب ۹۸.۶۵ متر می باشد. این مسجد با توحه به نقشه ساختمانی ، در زمره مساجد چهار ایوانی است؛ با این تفاوت که در انتهای هیچ یک از ایوان ها ، تالار مربع گنبد داری وجود ندارد و تنها با عقب کشیدن بخشی از دیوارهای ایوان جنوبی ، فضای مربعی را به وجود آورده و گنبدی بر آن ساخته اند. همچنین موقعیت مسجد در کنار دیگر بناهای حرم مطهر سبب شده که بخش عمده ساختمان در سمت جنوب بنا متمرکز شود و جبهه شمالی از عمق کمتری برخوردار باشد. 
مسجد گوهرشاد در حال حاضر ، هفت در ، در جهات مختلف از جمله از طرف حرم مطهر دارد. در میان مسجد ، صحن وسیعی به ابعاد تقریبی ۵۵×۵۰ متر واقع است که با چهار ایوان در چهار جهت اصلی و رواق های دو طبقه محدود شده است. این صحن در اصل آجر فرش بوده که در دوره اخیر سنگفرش شده است. در وسط صحن در گذشته ، بنایی معروف به مسجد پیره زن (بیوه زن) واقع بوده که در دوره اخیر به حوض بزرگی تبدیل یافته است. 
همچنان که اشاره شد ، مسجد دارای چهار ایوان به نام های مقصوره (جنوبی) ، دارالسیاده (شمالی)، حاجی حسن (شرقی) و ایوان آب (غربی) است. از بین این ایوان ها ، ایوان مقصوره ، بزرگترین ایوان مسجد است. این ایوان به دهانه ۱۵.۲۵، عمق ۳۸ و ارتفاع ۲۷ – تا تیزه طاق- به همراه دیواره پیشانی و مناره ها ، ۴۳ متر ارتفاع دارد و به شیوه های مختلفی پوشش یافته است: 
ابتدا یک باریکه طاق آهنگ به عمق ۳ متر و در دنبال آن ، باریکه طاق دیگری به عمق ۵ متر قرار دارد. بعد از این قسمت، با عقب کشیدن دیواره های ایوان ، فضای مربع مستطیلی پدید آمده که گنبدی به قطر ۱۵متر بر آن نهاده اند. بقیه ایوان با نیم گنبدی پوشش یافته است . سطح زیرین این نیم گنبد با مقرنس های زیبای گچی تزئین یافته است . 
بالای ایوان مقصوره ، گنبدی بزرگ با ارتفاع ۴۰ متر قرار دارد که دارای دو پوشش است: پوشش زیرین به نام عرق چین و پوشش دوم گنبد بیرونی با محیط ۶۱.۸۵ متر است که از خارج نمایان است و در شکل(۱) مشخص می باشد. 
گلدسته های ایوان که نقش کنترل فشار را بر عهده دارند ، در پایه ،تا کف پشت بام مسجد تو پر و به ضخامت ۶ متر هستند و ارتفاع کلی آنها به ۴۳ متر می رسد و پلکان آنها در بنای ایوان تا پشت بام گنبد قرار داده شده و از آنجا وارد مناره ها می شوند تا به مأذنه می رسند. در پایین  این گلدسته ها ، قصیده ای به خط نستعلیق بر روی کاشی در ۱۸ بیت نوشته شده است 

عتیقه زیرخاکی گنج