• بازدید : 52 views
  • بدون نظر
این فایل در ۷۱صفحه قابل ویرایش تهیه شده وشامل موارد زیر است:

ایران نیز مانند سایر کشورهای در حال توسعه، در راستای سیاستهای توسعه (برون گرا)، از ابتدای قرن معاصر، خود را ناگزیز از ایجاد تغییرات وسیع در سیمای فیزیکی و بافت کالبدی شهرها (بافتهای قدیم کنونی) دید. هدف از انجام این اقدامات، عمدتاً در پاسخ به احساس نیاز به انطباق هرچه بیشتر ساختار شهر و زیرساختهای آن با تحولات و نوآوری های جهان توسعه یافته بود که در آن زمان، به شدت دولتها و کشورهای در حال توسعه را تحت تأثیر و مجذوب خود ساخته بود. به طور کلی روند مذکور و اقدامات انجام شده طی آن، به سه مرحله زمانی قابل تقسیم است:
الف) دوره اول : سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۲۰ (هـ ش )
اولین فعالیتهای نوسازی در شهرهای ایران از سال ۱۳۱۰ آغاز و با ورود ایران به جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۰ متوقف ماند.
تصویب قانون بلدیه در سال ۱۳۰۹ ، محملی مناسب برای مداخلات سنگین در بافتهای کهن شهری –  از این پس سنتی و ناکارا-  را فراهم آورد. (حبیبی ، ۱۳۷۵ ، ص ۱۵۸)  و بلافاصله پس از آن اولین خیابانها به عنوان اولین نمادهای دگرگونی در کالبد شهر ایرانی، پدیدار شدند. الگوی عمومی نقشه خیابانها ، ایجاد چند برش طولی و عرضی و ایجاد یک میدان در محل تقاطع این چند برش بود.
بسته به موقعیت شهر، دو تا سه راه مقیاس ملی وارد شهر شده و خیابان های متقاطع شهر را شکل می دادند و یک یا دو راه دیگر از این تقاطع به کوهپایه ، اماکن مذهبی و یا نقاط جذاب اطراف شهر – بافت تاریخی – متصل می شدند… و به تدریج در داخل بافت تاریخی عناصر جدید شهری، در جوار این خیابانها  و میادین مستقر می شدند. (حایری ، ۱۳۷۲ : صص ۲۲ – ۲۱)
مهمترین اقدامات انجام شده در شهرهای ایران طی این دوره عبارتند از :
۱- احداث خیابانهای کمربندی در اطراف بسیاری از شهرهای بزرگ
۲- احداث میادین و خیابانهای بزرگ در مرکز شهرها (الگوی به کار گرفته شده برای شبکه خیابان ها شطرنجی بوده است.)
۳- نوسازی محلات قدیمی از طریق 
الف) تخریب بخش قابل توجهی از محله ها که غیر قابل اصلاح تلقی می شد و تبدیل گورستان های واقع در مرکز شهر به پارک های عمومی.
ب: تشویق مردم به استفاده از الگوهای غربی در ساختمان سازی (هم از نظر مصالح و هم از نظر نما و تزئینات).
ج) استفاده ازالگوی شطرنجی و طراحی خیابان های شریانی صلیبی در تمامی شهرها بدون توجه به وضعیت شبکه گذرها و معابر موجود آن شهر.
۴- تهیه نقشه های گذربندی
۵- ایجاد ساختمان های جدید به سبک غربی، عمدتاً با کاربری های عمومی و دولتی (بناهای حکومتی، اداری و انتظامی، بانک ها و ایستگاه های راه آهن ). (ر. ک به بکایی ، ۱۳۷۸).
برخی از اقدامات موردی طی این سالها به شرح جدول شماره (۲-۷) می باشند:
جدول شماره (۲-۷) برنامه های نوسازی و بازسازی شهرهای ایران (۱۳۲۰ – ۱۳۱۰) 
نام شهر سال اجرا اقدامات انجام شده
تهران ۱۳۱۶ تخریب ارگ و ساختمانهای باقیمانده در ارگ و بافت تاریخی
همدان ۱۳۱۰ ایجاد شبکه شعاعی در مرکز شهر و تبدیل بافت تاریخی به خیابانهای عریض و میدان بزرگ مرکزی
سمنان ۱۳۱۷ احداث خیابانهای شطرنجی و موازی
سبزوار ۱۸-۱۳۱۷ احداث دو خیابان عمود بر هم (بیهق ، اسرار)
شوشتر احداث خیابان در محله راسته بازار و بازار قیصریه
بوشهر تخریب حصار و دروازه های شهر 
مأخذ : کارگروهی – دانشجویان دانشکده معماری و. شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی : ۱۳۷۴

ب) دوره دوم : سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۴۱ (هـ ش)
در فاصلة سالهای ۱۳۳۲ -۱۳۲۰ به تبع شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، شهر ایرانی با دگرگونی قابل توجهی روبرو نشد. بنابراین دوره دوم مداخله در بافتهای قدیم ایران را می توان همزمان با دومین برنامه هفت ساله اقتصادی کشور (سالهای ۱۳۴۱- ۱۳۳۴) دانست. چرا که یکی از رئوس این برنامه، تهیه برنامه ها و طرحهای شهری برای شهرهای کشور بود. (ر. ک حبیبی، ۱۳۷۵: صص ۱۸۱ – ۱۷۳) در این سالها، توسط کارشناسان آمریکایی طرحهای جامع برای تعدادی از شهرهای ایران با عنوان طرحهای شبکه بندی تهیه شد که چگونگی مصرف زمین را مورد توجه قرار می داد، ولی چون به زبان انگلیسی تهیه شده بود، هیچگاه مورد استفاده قرار نگرفت! (ر.ک به بکایی، ۱۳۷۸)
جدول زیر ، زمان تهیه و نام برخی از این طرحها را نشان می دهد:
جدول شماره (۲-۸) مشخصات طرحهای شبکه بندی (سالهای ۱۳۴۱ – ۱۳۳۴)
نام شهر سال تهیه طرح نام طرح
شیراز ۳۸-۱۳۳۷ طرح گیبس
اصفهان ۳۸-۱۳۳۷ طرح کوکس
سنندج ۳۷-۱۳۳۶ طرح آکتون
بیجار – ارومیه
مأخذ : کار گروهی – دانشجویان دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی : ۱۳۷۴٫
به این ترتیب، برای نخستین بار شهرسازی و توجه به بافتهای شهری (از جمله بافتهای فرسوده) به عنوان یک سرفصل مستقل در برنامه های دولتی، مطرح می شود و با افزایش مشکلات ناشی از تعارض الگوی توسعه با ویژگی های شهری ما، بافتهای تاریخی، زیر عنوان بافتهای فرسوده در قالب یکی از معضلات شهری پدیدار می شوند:
اصلاح قانون توسعه معابر و زمین گودهای جنوب تهران، مصو ب سال ۱۳۴۲ هـ ش (۱۹۶۳ م)  نشان می دهد که مناطق فرسوده شهری تا چه اندازه برای دولت مشکل آفرین شده اند، مناطقی که در درون خیابانهای احداثی سالهای ۱۳۱۰ و سالهای بعد از آن گرفتار آمده و به خود رها شده اند. (حبیبی، ۱۳۷۵: ص ۱۸۵) اتخاذ سیاست نوسازی، تخریب وسیع و حداکثر، دید موزه ای به تک بناهای با ارزش معماری در این سالها در تسریع روند فزاینده انحطاط بافتهای تاریخی، نقش مؤثری داشت.
ج) دوره سوم: سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۷ (هـ ش)
از دهة چهل به بعد، در نتیجة سیاستهای توسعه شهری، بخش مرکزی شهرهای بزرگ، که با مشکلات و نابسامانی های متعدد و فزاینده ای روبرو شده بود، تحت عنوان بافت تاریخی مطرح شد و به شکل بخشی جدا و منزوی از شهر و آهنگ رشد و توسعه آن، مورد توجه طراحان شهری و سیاستگذاران و تصمیم گیران برنامه های شهری قرار گرفت. عملکرد عناصر تأسیساتی ، تجهیزاتی و خدماتی شهری مربوط به بافتهای تاریخی و قدیمی نیز در این دوره کاهش یافته و تغییر شیوه های پاسخگویی به نیازمندیهای تأسیساتی، تجهیزاتی و خدماتی، آن عناصر را به سمت متروک شدن پیش می راند. (حایری، محمد رضا: ۱۳۷۰ ، ص۲۵).
از این سالها بود که روند مهاجرت ساکنین بومی از بافتهای تاریخی، به دلیل تشدید مشکلات و معضلات و فقدان حداقل امکانات رفاهی شهری، (و بیشتر به دلیل دافعه بافت تاریخی تا جاذبه بافتهای جدید) از شتاب چشمگیری برخوردار شد و همزمان با تخلیه بافتهای تاریخی از ساکنین اصلی، مهاجرت گسترده ای نیز از نقاط روستایی به درون بافت صورت گرفت. مشکلات و نابسامانی های بافتهای تاریخی، باعث شد ضرورتاً در کنار تهیه و تدوین طرحهای جامع شهری برای شهرهای پر جمعیت کشور، اقدامات و برنامه هایی نیز جهت رفع مشکلات بافتهای قدیم، به عنوان بخش فرسوده و نابسامان شهر تهیه شود. در طرحهای جامع این دوره، با تصویب قانون نوسازی و عمران مصوب ۱۳۴۷، تدوین برنامه های نوسازی و عمران و اصلاحات اساسی و تأمین نیازهای پایه ای شهر، الزامی گردید. در نخستین دهه های این دوره، تفکر حفاظت از بافتهای تاریخی و مرمت آنها، (بیشتر به پیروی از این الگوی فکری در غرب و نه در شکل مقابله جدی با روند موجود و عمدتاً در محافل علمی و  دانشگاهی و نه در بدنه اجرایی و تصمیم گیری و در تقابل با اقدامات تخریبی گسترده)، و ابزار تأسف بر از دست رفتن محلات و بناها و فضاهای آشنای گذشته، مطرح شد و با افزایش فزایندة مشکلات ناشی از عدم سنخیت الگوی شهرسازی جدید با فرهنگ ما، نقد عملکرد دولت و تلاش برای حفاظت و احیاء جنبه جدی تری به خود گرفت! و چند سازمان رسماً مسؤول اجرای طرحهای حفاظت، مرمت و احیا شدند. اگر چه، این اندیشه نیز بیشتر در قالب حفاظت از تک بناها مطرح بوده و در صورت توجه به حفاظت، بهسازی و بارزنده سازی بافتهای شهری با ارزش نیز به دلایل متعدد از جمله عدم توجه به مشارکتهای مردمی و اصولاً حذف کامل مردم در تمامی فرآیند طراحی تا مراحل اجرایی، آرمان گرایی به دور از واقعیت ، عدم برخورداری از پشتیبانی های سیاسی، تداخل با محدودة وظایف و اختیارات سایر مؤسسات و سازمانهای شهری، مشکلات قانونی، عدم تخصیص بودجه کافی و … معمولاً تنها بر روی کاغذ باقی مانده و در رقابت با شهرسازی (؟!) ویرانگر، محکوم به شکست بوده است.
از مهمترین موارد توجه به بافتهای تاریخی می توان به برنامه ها و دستورالعملهایی اشاره کرد که در جهت رفع مشکلات در بافت های قدیم شهرها در طرحهای جامع شهری (نخستین بار قبل از پیروزی انقلاب) گنجانده شد و طی آن پیشنهاداتی از لحاظ اولویت بندی نوسازی، بهسازی، حفاظت و … محله ها و بخش های مختلف بافت های تاریخی ارایه و جزییات بیشتر این طرح ها به مطالعات تفصیلی محول شد. نخستین طرح جامع شیراز از نمونه های این موارد به شمار می رود. 

عتیقه زیرخاکی گنج